"Makame ataka fedha endelevu kuimarisha mafunzo ya wataalamu, utafiti wa kitabibu na huduma za afya Afrika Mashariki"
Arusha, Tanzania
Bunge la Afrika Mashariki (EALA) limezitaka nchi wanachama wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) kuongeza ufadhili wa vituo vya ubora vya afya vya kikanda ili kuhakikisha vinaendelea kutoa huduma endelevu za matibabu ya kibingwa, mafunzo kwa wataalamu na kufanya tafiti za kitabibu kwa manufaa ya wananchi wa Afrika Mashariki.
Mwenyekiti wa Kamati ya Kudumu ya Masuala ya Jumla ya EALA, Dkt. Abdulla Makame, amesema utegemezi mkubwa wa vituo hivyo kwa fedha kutoka kwa wafadhili wa nje unaweza kuhatarisha uendelevu wa shughuli zake. Hivyo, amezitaka nchi wanachama kutenga fedha maalumu katika bajeti zao za taifa kwa ajili ya kuviendesha na kuviendeleza.
Akiwasilisha taarifa ya kamati kuhusu ziara ya ukaguzi iliyofanyika kuanzia Septemba 21 hadi 25, 2026, Dkt. Makame alisema vituo hivyo ni sehemu muhimu ya uwekezaji katika ushirikiano wa kikanda katika sekta ya afya. Alisema vina uwezo wa kuongeza upatikanaji wa huduma za kibingwa na kuimarisha utaalamu ndani ya nchi wanachama.
Vituo vilivyofanyiwa tathmini ni Kituo cha Kikanda cha Ubora wa Chanjo, Utoaji wa Chanjo na Usimamizi wa Mnyororo wa Ugavi wa Afya, kilichopo katika Chuo Kikuu cha Rwanda jijini Kigali, pamoja na Kituo cha Ubora cha Jumuiya ya Afrika Mashariki cha Sayansi za Moyo na Mishipa ya Damu, kilichopo katika Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi Muhimbili (MUHAS), jijini Dar es Salaam.
Alieleza kuwa vituo hivyo vilianzishwa kwa lengo la kuimarisha elimu ya uzamili, mafunzo ya kitaalamu, utafiti, ubunifu na utoaji wa huduma za afya za kibingwa, huku vikiwezesha nchi wanachama kubadilishana ujuzi na rasilimali.
Kituo cha Rwanda chatoa mafunzo kwa maelfu ya wataalamu
Kwa mujibu wa taarifa hiyo, kituo kilichopo Kigali kimepokea wanafunzi 489 wa shahada ya uzamili, ambapo 174 wamehitimu. Pia, kimewasaidia watahiniwa 10 wa shahada za uzamivu.
Aidha, kituo hicho kimetoa mafunzo kwa zaidi ya wataalamu 3,300 wa afya kupitia kozi fupi, hatua inayochangia kuongeza ujuzi na uwezo wa wataalamu katika eneo la Afrika Mashariki.
Katika sekta ya utafiti, kituo kimetoa ruzuku 28 za utafiti zenye thamani ya euro 20,000 kila moja, pamoja na ruzuku 20 kwa ajili ya tafiti za wanafunzi zenye thamani ya euro 2,000 kila moja.
Taarifa hiyo inaeleza kuwa shughuli za kituo zimechangia kuchapishwa kwa tafiti 284 zilizopitiwa na wataalamu kabla ya kuchapishwa katika majarida ya kitaaluma, ambapo asilimia 55 ziliongozwa na wanafunzi.
Kamati pia imebainisha hatua zilizopigwa katika utekelezaji wa mfumo wa pamoja wa ununuzi wa dawa na bidhaa za afya wa EAC, unaolenga kuboresha upatikanaji wa bidhaa hizo kupitia uratibu wa manunuzi katika ngazi ya kikanda.
Matumizi ya ndege zisizo na rubani nchini Rwanda katika kusambaza dawa na chanjo, hususan katika maeneo ya mbali na yenye changamoto za usafirishaji, yametajwa kuwa mfano wa matumizi ya teknolojia katika kuboresha mnyororo wa ugavi wa bidhaa za afya.
Hata hivyo, kamati imeeleza kuwa utegemezi wa fedha za wafadhili wa nje bado ni changamoto kubwa, huku kukiwa hakuna mgao maalumu wa fedha kutoka Sekretarieti ya EAC na katika bajeti za nchi wanachama kwa ajili ya kuendeleza shughuli za kituo hicho.
Kamati imetaka pia miradi ya miundombinu ambayo haijakamilika iharakishwe, sambamba na kuimarishwa kwa msaada wa kitaasisi kutoka kwa nchi wanachama ili kuwezesha kituo kutekeleza majukumu yake ya kikanda.
JKCI yaimarisha huduma za matibabu ya moyo
Nchini Tanzania, kamati imetambua mchango wa Kituo cha Sayansi za Moyo na Mishipa ya Damu kilichopo MUHAS, pamoja na huduma za kibingwa zinazotolewa na Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete (JKCI).
Kwa mujibu wa taarifa hiyo, zaidi ya upasuaji mkubwa wa moyo 800 umefanyika nchini, huku zaidi ya taratibu 2,000 za matibabu ya moyo zisizohitaji upasuaji mkubwa zikitekelezwa kwa kutumia teknolojia maalumu za kitabibu, zikiwemo huduma za uchunguzi na matibabu ya moyo kupitia mishipa ya damu.
Dkt. Makame alisema wajumbe wa kamati walivutiwa na vifaa na teknolojia za kisasa walizoziona wakati wa ziara hiyo. Alieleza kuwa uwekezaji huo unaweza kuimarisha uwezo wa eneo la Afrika Mashariki kutoa huduma za matibabu ya kibingwa bila wagonjwa kulazimika kutafuta huduma hizo nje ya eneo hilo.
Alisisitiza umuhimu wa nchi wanachama kutumia zaidi vituo hivyo katika kutoa mafunzo kwa wataalamu wa magonjwa ya moyo, kuimarisha tafiti za pamoja na kuwezesha wananchi kutoka nchi mbalimbali za EAC kupata huduma za kibingwa.
Kamati pia imependekeza kuimarishwa kwa mifumo ya rufaa za wagonjwa, kubadilishana wataalamu na kuendeleza ushirikiano katika tafiti ili kuhakikisha manufaa ya vituo hivyo yanafika kwa nchi zote wanachama.
EALA yataka bajeti maalumu na ufuatiliaji madhubuti
Katika mapendekezo yake, kamati imeitaka Baraza la Mawaziri la EAC kuhakikisha kunakuwa na mfumo wa uhakika na endelevu wa ufadhili wa vituo hivyo ili viendelee kuwa nguzo za mafunzo ya kitaalamu, utafiti na huduma za afya za kibingwa katika ukanda huu.
Pia, imependekeza kuimarishwa kwa ushirikiano na vyuo vikuu, taasisi za utafiti wa kitabibu na washirika wa maendeleo, huku shughuli za vituo hivyo zikiendana na vipaumbele vya EAC na mipango ya muda mrefu ya maendeleo ya sekta ya afya.
Kamati imesisitiza umuhimu wa kuwa na mifumo madhubuti ya ufuatiliaji na tathmini itakayowezesha kufuatilia matumizi ya fedha, matokeo ya mafunzo, ubora wa tafiti, utendaji wa vifaa na utekelezaji wa mapendekezo yaliyotolewa.
Ili kuhakikisha usawa katika upatikanaji wa fursa, kamati imependekeza kuwepo kwa utaratibu utakaowawezesha wanafunzi na wataalamu wa afya kutoka nchi zote wanachama kunufaika na mafunzo yanayotolewa na vituo hivyo, ikiwemo kusaidiwa kifedha pale inapohitajika.
Aidha, imependekeza Kamati ya Kudumu ya Masuala ya Jumla kuendelea kufanya ziara za ufuatiliaji ili kutathmini utekelezaji wa mapendekezo na maendeleo ya vituo hivyo katika kutimiza majukumu yao ya kikanda.
Uwekezaji endelevu nguzo ya ushirikiano wa afya
Katika hitimisho la taarifa hiyo, Dkt. Makame amezipongeza serikali za Rwanda na Tanzania, wizara husika, vyuo vikuu, taasisi za afya na washirika wa maendeleo kwa ushirikiano wao wakati wa ziara ya ukaguzi.
Alisema vituo hivyo vinaonesha umuhimu wa kuwekeza katika afya, sayansi na teknolojia kwa lengo la kuboresha ustawi wa wananchi wa Afrika Mashariki.
Hata hivyo, alisisitiza kuwa mafanikio ya muda mrefu ya vituo hivyo yanahitaji zaidi ya misaada ya nje; yanahitaji pia dhamira thabiti ya kisiasa, ufadhili wa uhakika na ushirikiano endelevu miongoni mwa nchi wanachama.
Kamati imehitimisha kuwa vituo hivyo ni uwekezaji muhimu katika ajenda ya EAC ya kuimarisha ushirikiano wa kikanda katika sekta ya afya. Vina uwezo wa kuongeza huduma za matibabu ya kibingwa, kuimarisha tafiti na kuongeza idadi ya wataalamu wenye ujuzi katika eneo lote la Afrika Mashariki.